1864 yılında İstanbul’da doğan Hüseyin Rahmi Gürpınar, Servet-i Fünun yazarlarıyla çağdaş olmasına rağmen, sanat anlayışı olarak onlardan tamamen ayrılmış ve hiçbir edebi topluluğa katılmayarak "Bağımsız" kalmıştır. Ahmet Mithat Efendi’nin başlattığı "halk için roman" geleneğinin en güçlü temsilcisi ve devam ettiricisidir. Edebiyatı, seçkin bir zümrenin estetik zevki için değil, halkı eğitmek ve toplumdaki aksaklıkları göstermek için bir araç olarak kullanmıştır.

Onu çağdaşlarından ayıran en ayırt edici özelliği, "Sokağı Edebiyata Taşıyan Sanatçı" olmasıdır. Servet-i Fünun yazarları İstanbul’u sadece yalı pencerelerinden seyrederken; Hüseyin Rahmi sokağa inmiş, konakların mutfağına girmiş, kadınlar hamamını, büyücüleri, külhanbeylerini ve batıl inançları edebiyatın tam merkezine oturtmuştur. O, Batılı "Natüralizm" akımını Geleneksel Türk Tiyatrosu (Meddah) ile sentezleyen bir "Halk Sanatçısı"dır.

Sanat Anlayışı

​

• Natüralizm ve "Deneysel Roman": Fransız yazar Emile Zola’nın öncüsü olduğu Natüralizm akımını benimsemiştir. Toplumu bir laboratuvar, insanı ise incelenecek bir denek olarak görmüştür. "İnsan, çevresinin ve genlerinin (soyaçekim) eseridir" ilkesine bağlı kalarak; ahlaki çöküntüyü, yoksulluğu ve çirkinlikleri gizlemeden anlatmıştır.
   

• Halk İçin Sanat: Servet-i Fünun'un "Sanat sanat içindir" ilkesini reddetmiş, "Sanat toplum içindir" görüşünü savunmuştur. Amacı halkı güldürürken düşündürmek, eğlendirirken eğitmektir. Bu yüzden kurgularında her zaman bir sosyal eleştiri ve mesaj vardır.
   

• Sokağın Dili ve Canlı Diyaloglar: Dönemin ağır ve süslü diline karşı, İstanbul halkının yaşayan Türkçesini kullanmıştır. Eserlerinde kahramanları sosyal sınıflarına, şivelerine ve ağız özelliklerine göre konuşturmuştur (Taklit Yeteneği). Bir Rum hizmetçi, bir Laz kayıkçı veya bir İstanbul hanımefendisi romanda kendi doğal diliyle konuşur.
   

• Mizah ve Sosyal Hiciv: Romanları yüzeyde güldürü (komedi) gibi görünse de, derinlikte sert birer "toplumsal eleştiri"dir. Yanlış Batılılaşma (alafrangalık özentisi), batıl inançlar, büyücüler, üfürükçüler ve aile geçimsizlikleri mizah yoluyla (hiciv) eleştirilir. Mizahı, toplumun aksayan yönlerini düzeltmek için bir neşter gibi kullanır.
   

• Meddah Tekniği (Kusurlu Kurgu): Halit Ziya’nın kurduğu "modern teknik" yerine, Ahmet Mithat tarzı eski anlatı geleneğini sürdürür. Romanın akışını keser, okuyucuya bilgi verir, araya girer, kendi fikirlerini söyler. Bu durum teknik bir kusur sayılsa da, "halkı aydınlatma" amacının bilinçli bir sonucudur.
   

• Mekan (Bütün İstanbul): Servet-i Fünuncular sadece Beyoğlu ve Boğaziçi’ni anlatırken; Hüseyin Rahmi İstanbul’un her semtini, özellikle de kenar mahalleleri, çarşıları, mesire yerlerini ve konak hayatını en ince ayrıntısına kadar mekan olarak kullanır.
   

Romanları:

• Şıpsevdi: Yazarın başyapıtı kabul edilir. Yanlış Batılılaşma temasını en başarılı işlediği romanıdır. Başkahraman Meftun Bey, alafranga görünmek için gülünç durumlara düşen, çıkarcı ve züppe bir tiptir. Roman, Meftun Bey’in zengin Kasım Efendi’nin kızıyla evlenmek için çevirdiği dolapları ve iki farklı zihniyetin çatışmasını anlatır.
   

• Mürebbiye: Dönemin İstanbul konaklarında moda olan "yabancı mürebbiye" (çocuk bakıcısı) merakını ve bunun yol açtığı ahlaki çöküntüyü eleştirir. "Matmazel Anjel", girdiği konağın tüm erkeklerini baştan çıkararak aileyi felakete sürükler.
   

• Gulyabani: Türk edebiyatının en özgün eserlerinden biridir. Korku ve mizah unsurlarını iç içe geçirerek "batıl inançları" ve cin-peri masallarını eleştirir. Köşkte görülen doğaüstü olayların aslında insan hilesi olduğu bilimsel mantıkla açıklanır.
   

• Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç: Halley kuyruklu yıldızının dünyaya çarpacağı dedikodusu üzerine İstanbul halkının yaşadığı panik ve korkuyu mizahi bir dille anlatır. Eserde "bilimsel düşünce" ile "cehalet" karşı karşıya getirilir.
   

• Şık: Yazarın ilk romanıdır. "Şöhret Bey" (Shatirzade Şöhret) karakteri üzerinden, Batılılaşmayı sadece kılık kıyafet değiştirmek ve süslü gezmek zanneden züppe tipini hicveder.
   

• İffet: Yazarın dram yönü ağır basan, İstanbul’un kenar mahallelerindeki yoksulluğu, çaresizliği ve ahlaki yozlaşmayı "Natüralist" bir gözlemle anlattığı trajik eseridir.
   

• Metres: İnsan ilişkilerindeki sadakatsizliği ve çarpık ilişkileri konu alır.
   

• Nimetşinas: Yazarın çocukluk anılarından izler taşıyan, vefa duygusunu işlediği, daha duygusal romanıdır.
   

• Tesadüf: Polisiye unsurlar taşıyan, tesadüflerin insan hayatındaki yerini işleyen eseridir.
   

• Cadı: Gulyabani gibi batıl inançları ve hortlak hikayelerini eleştirel bir gözle ele aldığı romanıdır.

Hikâyeleri:

​

• Kadınlar Vaizi: Yazarın en meşhur hikâye kitabıdır. İstanbul kadınlarının gündelik yaşamlarını, dedikodularını ve dini istismar edenleri mizahi bir dille anlatır.
   

• Katil Buse: Mizahın yanında polisiye ve gerilim unsurlarını da barındıran hikâyeleridir.
   

• Melek Sanmıştım Şeytanı: Kadın-erkek ilişkilerindeki aldatmacaları ve ikiyüzlülüğü anlatır.
   

• Gönül Ticareti: İnsan ilişkilerinin nasıl maddiyata döküldüğünü eleştirir.
   

• Tünelden İlk Çıkış: Teknolojik yenilikler karşısında halkın şaşkınlığını ve tepkilerini mizahi bir dille işler.
   

Tiyatroları:
 

• Kadın Erkekleşince: Kadın-erkek eşitliği, sosyal roller ve değişim üzerine yazdığı, töre komedisi tarzındaki oyunudur.
   

• Hazan Bülbülü: Yaşlı bir erkeğin genç bir kıza aşık olması ve düştüğü komik durumları anlatır.