Divan şiirinde bir düşüncenin veya hayalin, dolaylı yoldan ve sanatlı bir üslupla kalıplaşmış sözler içinde sunulmasına mazmun adı verilir. Şairlerin hayal dünyasının anahtarı olan bu kelimelerin belli başlıları şunlardır:
 

• Gül: Sevgilinin yüzü veya yanağıdır. Kırmızılığı, tazeliği ve güzelliği ile bahçenin sultanıdır. Bülbül (aşık) onun için feryat ederken, gül nazlıdır ve bülbülün acısına kayıtsız kalır. Dikenlerinin olması, aşığına eziyet etmesini simgeler.
   

• Bülbül: Aşığın kendisidir. Sabaha kadar gülün açılması için feryat eder, inler ve güzel şarkılar söyler. Şairler kendilerini, aşk acısıyla şiirler yazan bir bülbüle benzetirler.
   

• Rakip (Ağyar/Diken): Sevgili (Gül) ile Aşık (Bülbül) arasına giren engeldir. Genellikle "diken", "köpek" veya "bekçi" olarak anılır. Sevenlerin kavuşmasına engel olan kötü niyetli kişidir.
   

• Servi: Sevgilinin boyunu ifade eder. Servi ağacı gibi sevgilinin boyu da uzun, düzgün ve dengelidir. Ayrıca servi ağacı mevsimler değişse de yaprağını dökmez; bu da sevgilinin güzelliğinin hep taze kalmasını simgeler. Meyve vermeyen bir ağaç olduğu için sevgilinin aşığına yüz vermeyişini (ilgisizliğini) de temsil eder.
   

• Gonca: Sevgilinin ağzıdır. Henüz açılmamış bir gül gibi küçük ve kırmızıdır. Gonca nasıl içindeki kokuyu ve rengi saklarsa, sevgili de sırrını aşığa söylemez, sessizdir. Ancak gülün açılması (gülmesi) aşığı üzer, çünkü açılan gül solmaya yaklaşmış demektir.
   

• Tîr (Ok): Sevgilinin kirpikleridir. Aşık, sevgilinin gözlerine baktığında o kirpikler bir ok gibi kalbine saplanır. Çokluğu ve şekli itibarıyla oka benzetilir.
   

• Keman (Yay): Sevgilinin kaşlarıdır. Şekil olarak yaya benzer. Kirpikler (ok), bu yaydan fırlayarak aşığın kalbini vurur. "Çatma kaş" tabiri, yayın gerilip oku fırlatmaya hazır hale gelmesini anlatır.
   

• Nergis: Sevgilinin gözüdür. Nergis çiçeğinin boynu bükük duruşu, sevgilinin "mahzun, baygın ve süzgün" bakışlarını temsil eder. Ayrıca Divan şiirinde göz "sarhoş" veya "hasta" olarak nitelenir; nergis de bu uyuşukluğu simgeler.
   

• Zülf (Saç): Sevgilinin saçlarıdır. Genellikle "yılan"a veya "zincir"e benzetilir. Simsiyah olması, kıvrım kıvrım olup aşığı kendine bağlaması ve sevgilinin yüzü olan "hazine"yi koruyan bir bekçi (yılan) gibi durması nedeniyle bu benzetmeler yapılır.
   

• Şem (Mum): Sevgilinin kendisidir. Etrafına ışık saçar, güzelliğiyle parlar. Ancak bu ışık, etrafında dönenleri yakıp yok eder.
   

• Pervane (Kelebek): Aşıktır. Işığa (muma) aşıktır ve onun etrafında döner. Sonunda kendini ateşe atarak mumun alevinde yanar ve yok olur (Fenafillah). Aşk uğruna can vermeyi sembolize eder.
   

• Lal (Yakut): Sevgilinin dudağıdır. Rengi kırmızı ve yapısı parlak olduğu için değerli bir taşa (yakuta) benzetilir. Ayrıca şarap kadehi de renginden dolayı lal olarak anılır.
   

• İnci (Dürr): Sevgilinin dişleridir. Beyazlığı, parlaklığı ve dizilişi nedeniyle inciye benzetilir. Bazen şairin kıymetli sözleri veya şiirleri için de bu mazmun kullanılır.
   

• Ahu (Ceylan): Sevgili, bir ceylan gibi ürkek, nazlı ve güzel gözlüdür. Ceylanın kaçıp gitmesi, sevgilinin aşığa yüz vermeyip ondan uzaklaşmasını ifade eder.
   

• Huma: Efsanevi bir kuştur (Devlet kuşu). Gölgesinin kimin üzerine düşerse o kişinin padişah olacağına veya çok büyük bir talih yakalayacağına inanılır. Sevgilinin lütfu veya padişahın himayesi bu kuşla anlatılır.
   

• Gamze: Sevgilinin yan bakışı veya süzgün bakışıdır. Bu bakış "cellat"tır; çünkü aşığı kılıç gibi keser, yaralar ve öldürür. Gamze, aşığın canına kasteden en tehlikeli silahtır.
   

• Ab-ı Hayat (Bengisu): Ölümsüzlük suyudur. Sevgilinin ağzının suyu, tükürüğü veya dudaklarıdır. Aşığa bir öpücük veya tatlı bir söz vermesi, ona yeniden hayat verir, can bağışlar.
   

• Sîm (Gümüş): Sevgilinin teni veya bedeni için kullanılır. Beyazlığı, parlaklığı ve pürüzsüzlüğü nedeniyle sevgilinin vücudu gümüşe benzetilir.
   

• Nokta (Mim): Sevgilinin ağzıdır. Divan şiirinde ideal ağız o kadar küçüktür ki yok gibidir, görünmez. Bu yüzden harf olarak "mim"e veya şekil olarak "nokta"ya benzetilir.
   

• Saki: İçki sunan kişidir. Tasavvufi şiirlerde "mürşit" (yol gösterici), dünyevi şiirlerde ise eğlence meclisinin hizmetkarı anlamında kullanılır.
   

• Bade (Mey): Şarap demektir. Tasavvufta "ilahi aşk", klasik şiirde ise neşe ve sarhoşluk kaynağıdır.
   

• Şem ile Pervane: Mum ve etrafında dönen kelebek (pervane) mazmunudur. Pervane (aşık), ışığına hayran olduğu muma (sevgiliye) yaklaşır ve sonunda onun ateşinde yanarak yok olur.
   

• Gül ile Bülbül: Klasik edebiyatın en meşhur aşk ikilisidir. Bülbül aşığı, gül ise nazlı sevgiliyi temsil eder. Bülbül sabaha kadar gülün açılması için feryat eder (şakır).
   

• Hâb (Uyku): Gaflet (habersiz olma) durumunu temsil eder. Sevgilinin gözünün (nergis) uykulu olması, aşığına karşı ilgisizliğini veya nazlı oluşunu; aşığın uykusuz kalması ise çektiği ızdırabı anlatır.
   

• Mah (Ay): Sevgilinin yüzüdür. Sevgilinin saçları geceye, yüzü ise bu karanlık geceyi aydınlatan dolunaya benzetilir. Ayın parlaklığı, kusursuzluğu ve güzelliği sevgilinin yüzünde hayat bulur.
   

• Mihr (Güneş): Hem sevgiliyi hem de padişahı temsil eder. Güneş nasıl tekse ve etrafındaki diğer yıldızları (diğer güzelleri) ışığıyla söndürürse, sevgili de öyledir. Ona bakmak gözleri kamaştırır, yaklaşmak ise yakıcıdır.
   

• Hilal: Sevgilinin kaşıdır. Şekil itibarıyla yeni aya benzer. Ayrıca hilal göründüğünde bayram olur; aşık da sevgilinin yay gibi kaşlarını gördüğünde bayram sevinci yaşar.
   

• Saba: Seher vakti esen hafif rüzgardır. Divan şiirinin "postacısı"dır. Sevgilinin saçlarının kokusunu alır, diyarlar aşıp hasret çeken aşığa getirir. Aşık, saba rüzgarıyla sevgiliye selam gönderir.
   

• Sünbül: Sevgilinin saçıdır. Sünbül çiçeğinin kıvrım kıvrım yaprakları ve hoş kokusu, sevgilinin kıvırcık, dağınık ve mis kokulu saçlarına benzetilir.
   

• Lale: Sevgilinin yanağı veya aşığın bağrındaki yaradır. Kırmızı rengiyle sevgilinin yanağını andırır. Ancak lalenin ortasındaki siyahlık, aşığın bağrındaki aşk ateşinden oluşmuş yanık izini (dağ) temsil eder.
   

• Dâne (Ben): Sevgilinin yüzündeki bendir. Zülf (saç) bir tuzaktır, bu ben ise o tuzağa konulmuş yemdir (dâne/tohum). Aşığın gönlü bir kuş gibidir; bu yemi (beni) almak isterken saçların tuzağına yakalanır.
   

• Sanem (Put): Sevgilidir. Sevgili o kadar güzeldir ki, aşık ona tapar derecesinde bağlanır. Aşık, onun karşısında putperestler gibi el pençe divan durur. İslam inancına aykırı olsa da estetik bir benzetme olarak kullanılır.
   

• Ayna: İnsanın kalbi veya gönlüdür. Ayna ne kadar parlak ve passız olursa görüntüyü o kadar net yansıtır. Tasavvufta gönül aynası (paslarından/günahlarından) temizlenirse, orada Allah'ın nuru veya sevgilinin yüzü görünür.
   

• Hokka: Sevgilinin ağzıdır. Eskiden mürekkep konulan küçük, yuvarlak kutulara hokka denirdi. Sevgilinin ağzı da hokka gibi küçücük ve yuvarlaktır. İçinde inciler (dişler) ve cevherler (güzel sözler) saklar.
   

• Tabib (Lokman): Sevgilidir. Aşk, devası olmayan bir hastalıktır ve bu hastalığın ilacı sadece sevgilinin dudağında veya lütfundadır. Aşık "hasta", sevgili ise bu hastayı iyileştirebilecek tek "doktor"dur.
   

• Genc (Hazine): Sevgilinin güzelliği veya aşktır. Efsanelerde hazinelerin hep viranelerde (yıkıntılarda) saklı olduğuna inanılır. Tasavvufta ise bu hazine "Allah’ın nuru"dur ve insanın kalbinde saklıdır.
   

• Viran (Yıkık): Aşığın gönlüdür. Aşık aşk derdiyle harap olmuştur, gönlü yıkık bir binaya benzer. Ancak kıymetli olan "aşk hazinesi" (Genc), işte bu yıkık gönülde saklıdır.
   

• Tuti (Papağan): Şairin kendisidir. Papağan tatlı dilli olması ve şeker yemesiyle bilinir. Şair de aşk derdiyle (şeker yiyerek) tatlı ve güzel şiirler söyler. Ayrıca papağana konuşmayı öğretmek için karşısına ayna konulması, şairin (tuti) ayna (sevgili/kalp) karşısında ilham almasını simgeler.
   

• Felek (Çark): Kader veya talihtir. Sürekli döner, ancak bu dönüş aşığın aleyhinedir. Kahpedir, dönektir ve güvenilmezdir. Aşık başına gelen her türlü felaketi bu zalim felekten bilir.
   

• Mesih (İsa): Sevgilinin nefesi veya dudağıdır. Hz. İsa’nın nefesiyle ölüleri diriltmesi mucizesine telmih yapılır. Sevgilinin bir öpücüğü veya tatlı bir sözü, aşk derdinden ölmüş olan aşığı yeniden hayata döndürür.
   

• Badem: Sevgilinin gözüdür. Şekil itibarıyla bademe benzetilir. Genellikle "süzgün" veya "uykulu" bakan göz tasvirlerinde kullanılır.
   

• Kevser: Cennette aktığına inanılan baldan tatlı ırmaktır. Sevgilinin dudağı veya sunduğu şarap, tatlılığı ve insanı mest etmesi bakımından Kevser şarabına benzetilir.
   

• Yusuf: Mutlak güzelliğin sembolüdür. Sevgili güzelliğiyle Hz. Yusuf’a, aşık ise hasreti ve hznüyle Hz. Yakup’a veya Züleyha’ya benzetilir. Sevgilinin çenesindeki çukur (gamze) ise Hz. Yusuf’un atıldığı kuyuya (Çâh-ı Zenahdan) benzetilir.
   

• Zümrüdüanka (Simurg): Sevgilidir. Kaf Dağı'nda yaşadığına inanılan, ismi olup cismi olmayan efsanevi kuştur. Sevgili de Anka gibidir; herkes adını, şöhretini bilir ama kimse ona tam anlamıyla ulaşamaz, o hep gizlidir ve uzaktır.
   

• Misk (Amber): Sevgilinin saçının kokusudur. Misk, bir ceylanın göbeğinden elde edilen siyah ve güzel kokulu bir maddedir. Sevgilinin saçı da siyah ve güzel kokulu olduğu için miske benzetilir. Ayrıca aşık, bu kokunun peşinde koşan bir ceylan avcısı gibidir.
   

• Hat (Ayva Tüyü): Sevgilinin yüzünde (yanaklarında) yeni beliren ince tüylerdir. Genellikle "menekşe", "fesleğen" veya "karınca"ya benzetilir. Hat gelmesi, sevgilinin güzelliğinin olgunlaşmasını veya güneşin (yüzün) batışa geçip akşamın (siyahlığın) gelmesini simgeler.
   

• Çâh (Kuyu): Sevgilinin çenesindeki çukurdur (gamze). Hz. Yusuf’un kuyuya atılmasına telmih yapılır. Aşığın gönlü, o çukuru görünce dayanamaz ve içine düşer. O kuyudan çıkmak mümkün değildir çünkü sevgilinin saçı (ip) aşığı oraya bağlamıştır.
   

• Ney (Kamış): Aşığın kendisidir. Ney, vatanı olan sazlıktan koparıldığı için inler; aşık da Allah’tan veya sevgiliden ayrı düştüğü için inler. İçi oyulmuş (boşalmış) olması, aşığın aşk derdiyle zayıflayıp erimesini; renginin sarı olması ise aşığın yüzünün sararmasını simgeler.
   

• Semender: Ateş içinde yaşadığına inanılan mitolojik bir kertenkeledir. Aşık, aşk ateşi içinde yanmasına rağmen ölmez, yaşamaya devam eder. Bu yönüyle aşık semendere benzetilir. Pervane yanıp yok olurken, Semender yanarak var olur.
   

• Zincir: Sevgilinin saçlarıdır. Aşk bir deliliktir (divanelik). Eskiden deliler zapt edilmek için zincire vurulurdu. Aşık da aklını yitirdiği için sevgilinin saçlarının zincirine bağlanmıştır ve bu esaretten memnundur.
   

• Kâfur: Sevgilinin gerdanı (boynu) veya tenidir. Kâfur, beyazlığı ve güzel kokusuyla bilinen bir maddedir. Sevgilinin teninin beyazlığını, şeffaflığını ve serinletici etkisini anlatmak için kullanılır.
   

• Sayyad (Avcı): Sevgilidir. Gözleri ve kirpikleriyle aşığın gönlünü avlar. Aşık ise bu avcının tuzağına (saçlarına) kendi isteğiyle düşen çaresiz bir avdır (nâçir).
   

• Pist (Fıstık): Sevgilinin dudağıdır. Antep fıstığının kabuğu hafifçe aralandığında içindeki görünür, bu hali tebessüme benzer. Sevgilinin ağzı da fıstık gibi küçücük, tatlı ve hafifçe gülümser haldedir.
   

• Hızır: Sevgilinin dudağındaki ince tüyler (hat) veya sevgilinin kendisidir. Hızır (A.S.) nasıl ölümsüzlük suyunu (Ab-ı Hayat) bulup yeşillikler üzerinde geziyorsa, sevgilinin dudağının kenarındaki yeşil tüyler (hat) de can veren dudağı (suyu) korur. Aşık, Hızır’ı arar gibi sevgiliyi arar.
   

• Tûbâ: Sevgilinin boyudur. Cennette kökleri yukarıda, dalları aşağıda olduğuna inanılan, gölgesi çok geniş efsanevi ağaçtır. Sevgilinin boyu "Tûbâ" gibi uzun, gölgesi (lütfu) ise herkesi kuşatacak kadar geniştir. Servi mazmunundan daha yüce bir makamı (cenneti) temsil eder.
   

• Ejder (Ejderha): Sevgilinin saçlarıdır. Efsanelerde büyük hazinelerin kapısında bekleyen ve onları koruyan korkunç yılanlar (ejderhalar) bulunur. Sevgilinin yüzü bir "hazine", saçları ise bu hazineye kimseyi yaklaştırmayan, kıvrım kıvrım ve tehlikeli bir ejderhadır.
   

• Peymane (Kadeh): Aşığın kalbidir. İçine aşk şarabının (mey) dolduğu kadehtir. Kadeh kırıldığında şarap dökülür; aşığın kalbi kırıldığında da sırlar açığa çıkar veya can bedenden ayrılır.
   

• Gülşen (Gülzar): Gül bahçesi demektir. Sevgilinin yüzü, yanakları veya aşıklar meclisidir. Sevgilinin yüzü renk renk güzelliklerin bir arada bulunduğu bir bahçeye benzer. Aşık, bu bahçeye girmek isteyen ama giremeyen bir garip bülbüldür.
   

• Benefşe (Menekşe): Sevgilinin saçı, beni veya aşığın halidir. Rengi koyu mor/siyah olduğu için saça ve bene benzetilir. Boynu bükük bir çiçek olduğu için, sevgilinin karşısında boynu bükük duran, mahzun aşığı da temsil eder.
   

• Derya (Deniz): Aşığın gözyaşları veya aşkın büyüklüğüdür. Aşk uçsuz bucaksız bir okyanustur. Aşığın ağlamaktan döktüğü yaşlar o kadar çoktur ki, etrafı bir denize çevirir. "Gözyaşı seli" tabiri buradan gelir.
   

• Harami (Haydut): Sevgilinin gamzesi (yan bakışı) veya saçlarıdır. Harami yol keser, kervan soyar. Sevgilinin yan bakışı da aşığın aklını başından alır, gönül kervanını yağmalar ve sabrını çalar.
   

• Külhan: Hamamların suyunu ısıtmak için altında ateş yakılan yerdir. Aşığın göğsü veya gönlüdür. Aşk ateşi aşığın içinde öyle harlı yanar ki, göğsü bir külhan gibidir; dumanı (ahı) tütmektedir.
   

• Ah (Dud-ı Siyah): Aşığın ciğerinden gelen dumanlı nefestir. Aşk ateşi içeriyi yakınca, dışarıya duman (ah) çıkar. Bu ah o kadar etkilidir ki gökyüzüne yükselir, bulutları karartır ve feleğin çarkını bile yakabilir.
   

• Süleyman: Sevgilidir. Hz. Süleyman, hem peygamber hem de tüm canlılara hükmeden büyük bir hükümdardır. Sevgili de güzellik ülkesinin sultanıdır. Aşık ise Süleyman'ın huzurundaki aciz bir "karınca" (mûr) gibidir. Sevgilinin ağzı da Hz. Süleyman'ın mührüne benzetilir (küçüklük ve kapalılık yönünden).
   

• Mihrab: Sevgilinin kaşlarıdır. Camide imamın namaz kıldığı, yönelinen oyuk yerdir. Aşık, sevgilinin kaşlarını görünce secde eder gibi ona yönelir. Kaşlar şekil olarak da mihraba (kavisli yapıya) benzer. Aşık için kıble, sevgilinin kaşlarıdır.
   

• Gubar (Toz): Aşığın kendisi veya sevgilinin ayağının bastığı topraktır. Aşık, sevgilinin yolunda toprak olmayı, onun ayağına bulaşan bir toz zerresi olmayı arzular. Ayrıca bu toz, şifalı kabul edilir ve aşığın gözüne sürme (tutiya) diye çekilir.
   

• Zünnar: Hristiyan rahiplerinin bellerine bağladıkları ipten kuşaktır. Divan şiirinde "küfür" (İslam dışı olma) alametidir. Ancak tasavvufta; aşığın sevgilinin saçının bir teline (zünnara) bağlanması, onun dışındaki her şeyle (dünya ve riyakar dindarlıkla) bağını kestiği anlamına gelir. Sadakatin en ileri derecesidir.
   

• Sürâhî: İçki şişesi veya sürahidir. Uzun boyunlu olması ve içki dökülürken eğilmesi nedeniyle; sevgilinin karşısında boynunu bükmüş, kanlı gözyaşı döken (içindeki kırmızı şarap) bir aşığı veya hizmetkârı temsil eder. Ayrıca içki dökülürken çıkan "gulgule" sesi, aşığın hıçkırıklarına benzetilir.
   

• Câm-ı Cem (Cemşid'in Kadehi): Efsanevi İran hükümdarı Cemşid’in, içine bakınca dünyadaki her şeyi görebildiği sihirli kadehtir. Tasavvufta bu kadeh "insanın kalbi"dir. Eğer kalp temizlenirse, orada Allah’ın tecellisi veya alemin sırları görünür.
   

• Kıyamet: Sevgilinin boyu ve ayağa kalkmasıdır. "Kıyam" kelimesi hem "ayağa kalkmak" hem de "kıyamet günü" anlamındadır. Sevgili o kadar güzel ve heybetli bir şekilde ayağa kalkar ki, onu gören aşıklar arasında bir kargaşa, gürültü ve kaos (kıyamet) kopar.
   

• Meykede (Harabat): Meyhane demektir. Zahirde içki içilen yer olsa da, tasavvufta "tekke" veya "dergâh"tır. Burası aklın değil, aşkın (sarhoşluğun) hüküm sürdüğü; dervişlerin manevi olgunluğa eriştiği yerdir.
   

• Hale: Ayın etrafında bazen görünen ışıklı halkadır. Sevgilinin yüzü "Ay" (Mah) ise, onun etrafını sarmış olan aşıklar topluluğu veya sevgilinin yüzünü çevreleyen ayva tüyleri "Hale"dir.
   

• Nakkaş: Ressam ve süsleme sanatçısıdır. Genellikle Allah’ı (Sâni) temsil eder. Sevgilinin yüzü o kadar kusursuz bir resimdir ki, ancak ilahi bir ressamın (Nakkaş-ı Ezel) elinden çıkabilir.
   

• Bâğban (Bahçıvan): Gül bahçesinin (sevgilinin bulunduğu ortamın) bakıcısıdır. Genellikle sevenlerin kavuşmasına engel olan "rakip" olarak görülür. Bülbülü (aşığı) gülden (sevgiliden) uzak tutmaya, kovmaya çalışır.